Pierwsze dni nowego roku sprzyjały radosnym wyzwaniom. Podekscytowani rozpoczęliśmy od sesji zdjęciowej i nieśmiałej próby kolędowania we własnym gronie. Są wśród nas przewodnicy i edukatorzy z doświadczeniem artystycznym, ale również inni kreatywni i otwarci na przygodę pracownicy, których nie trzeba namawiać, by oderwali się od komputera, czy kasy, przywdziali kostium i wcielili się w rolę: Turonia, Zapusta, Diabła, ba – nawet Śmierci.

Styczeń obfitował w beztroskie przebieranki i owocne warsztaty. Urządziliśmy pracownię kolędnika, tworzyliśmy karnawałowe maski, tańczyliśmy i w napięciu oczekiwaliśmy na wyjazd do Żywca.

Wyruszyliśmy w ostatnią sobotę stycznia, by doświadczyć i zrozumieć wydarzenie prezentujące tradycyjne obrzędy noworoczne. Żywieckie Gody to organizowany po raz pięćdziesiąty siódmy coroczny festiwal folklorystyczny, który kończy się korowodem przebierańców. Bardzo chcieliśmy zobaczyć grupy kolędnicze i popisy strzelania z bata. Jednak zanim porwała nas niezwykle kolorowa kolędnicza wrzawa, mieliśmy przyjemność posłuchać wykładu wybitnej etnograf, pani Barbary Rosiek. Znawczyni lokalnej kultury przybliżyła nam zwyczaj Dziadów Noworocznych, tego zimowego świętowania i szeroko rozumianego czasu „końca i początku” w powtarzalnym rytmie życia. Pani Barbara, cytując zasłużonego etnologa i historyka sztuki Aleksandra Błachowskiego: „Cenić można…tylko to, co się dobrze zna, rozumie i czuje”, wprowadziła nas w tradycje masek, postaci, kreacji słowem – powinszowań, muzyki i hałasu. Opowiadała o Jukacach, najbardziej archaicznej grupie Dziadów – symbolu nowego roku, którzy aby zapewnić ciągłość tradycji, muszą przyjść i zacząć „nowe” z nową energią. Interesujący wykład zakończył się tuż przed przemarszem kolędników. Barwny korowód wyruszył w stronę Rynku! Rozpoczęło się wyjątkowe widowisko plenerowe. Dziadom towarzyszyła żywiołowa muzyka wygrywana na heligonkach i wakatach prowokujących do rytmicznego truchtu. Na powitanie wyreżyserowanego obrzędu życzono gospodarzom, by ziemia była dla nich łaskawa. Wszystko to w myśl wierzenia, że słowo jest energią, która ma sprawczą moc, szczególnie w tym momencie roku.

Pierwszą część widowiska można by porównać do chaosu, w którym każdy z kolędników odgrywa prezentowaną postać. Ich gesty, ruchy, zachowania w satyryczny sposób nawiązują do stereotypów kulturowych. Są wśród nich: Dziad i Baba; postacie z pogranicza boskiego świata: Ksiądz i smarujący twarze przechodniów sadzą Kominiarz (nawiązanie do żywiołu ognia). Jest Dziechciorz z zawieszonym na plecach warsztatem domokrążcy. Pojawiają się reprezentanci współczesnych zawodów: Fotograf, Lekarz, Bankier. W niektórych grupach występuje Panna Młoda (symbolicznie w połowie życiowej drogi, bo już nie panna, ale jeszcze nie mężatka). W większości grup są Macidule w strzępiastych strojach okładający „na szczęście” wypchanym królikiem. We wszystkich zaś obowiązkowo strzelający z batów Pachołcy. Wśród kolędników są Diabły niosące grozę, symbol dualności istnienia: dobra i zła oraz odrażająca Śmierć. W warstwie „obcych” są przynoszący pomyślność przybysze z zewnątrz. Jest handlujący Żyd często w towarzystwie Żydówki, wróżąca Cyganka i Cygan handlujący końmi. Kluczową rolę w obrzędzie pełnią Konie uznawane za symbol witalności, energii życia, prezentujące się w wielkich kolorowych czapach oraz Niedźwiedzie w futrzanych kombinezonach, które jako symbol odrodzenia, niosą przesłanie: tam gdzie Niedźwiedź przyjdzie, tam się zło nie ima. To kreacja: życie, świętość, przekazywanie siły rodzenia Matce Ziemi. Postacie zwierzęce i pozaziemskie odgrywane są zgodnie z ich symboliką.

W pewnym momencie ruchliwe i skoczne Konie padają martwe. Cichnie muzyka. W ciszy następuje pełne niepokoju oczekiwanie. Jeśli nie wrócą do życia, nie przebudzi się uśpiona przyroda. Wskrzeszenie Koni to radość i euforia. Wraca dynamiczny taniec, w którym Niedźwiedzie jako symbol płodności turlają się po ziemi, przekazując Matce Ziemi siły witalne. Krążąca wśród nich Śmierć wyznacza nową jakość życia. Diabły niezmiennie uosabiają wszechobecne zło.

Całym widowiskiem rządzi przemieszanie porządków, przez co świat funkcjonuje niejako „na opak”. Pomaga w tym maska, która pozwala być sobą, ale po pewnym czasie zaczyna ciążyć. Energię życia w końcu przywracają dźwięki dzwonków, strzały z batów oraz rytm, który tworzy „nowy porządek”.

Sylwia Klan
Centrum Folkloru Polskiego "Karolin"